Еуропадан хабар

Еуропадан хабар

Арыстанбек ОРЫНБАСАРОВ,

«DANAkaz» журналының

Варшавадағы тілшісі

 

«Жібек жолын жаңадан саламыз!»

 

Арыстанбек Орынбасаровтың есімі «DANAkaz» журналы оқырмандарына жақсы таныс. Польшаның Вистула университетінде білім алған жас талап бүгінде Варшавадағы Леон Козмински атындағы университеттің магистратурасында оқиды. Бұйырса қаржы саласын терең игеріп, инвестициялар бойынша маман болып шықпақ. Оқуға қоса, Арыстанбек еңбек етеді. Жұмыс орны – институциялық инвесторларға қызмет көрсететін Еуропаның ең ірі француз банкінің Варшавадағы бөлімшесі. Қат-қабат шаруасына қарамастан журналымыздың Польшадағы тілшісі қызметін атқарып жүрген бауырымыздың төмендегі мақаласына көз салайық.

DK

 

XX-ғасырдың басындағы қиындықтардың арасында жүріп білім алуға ұмтылған қазақ жастары көбіне Орал, Семей, Верный және Ташкент сияқты заманындағы ірі қалаларда орналасқан гимназияларда оқыған. Ол білім ордаларында латын, грек, неміс, француз және орыс тілдерімен қатар физика, логика, география пәндерін де үйренетін. Әрине, бұл мектептерде тәлім алған шәкірттердің көбі әл-ауқаты бар бай-шонжардың, армия офицерлерінің әрі өнеркәсіп иелерінің балалары болған. Барлыбек Сыртnанов, Сәрсен Аманжолов, Мұхаметжан Тынышбаев, Жұбаныш Бәрібаев, Ораз Жандосов тәрізді есімі елімізге белгілі азаматтар осыylq гимназия түлектері еді.

Кейін алыс-жақын ірі қалалардағы институттарда оқуын жалғастырған қазақтың болашақ зиялылары Польшаның астанасы Варшавада да болған екен. Демек, Польша жеріне білім алу мақсатымен қазақ жастарының келуі еліміз Егемендік алғанынан кейін ғана емес, сонау XX ғасырдың басында басталып кеткен құбылыс. 1910-1920 жылдары Варшавада оқып кеткен зиялылардың арасында есімдері ел аузына аса танылмай қалған Қанай Боранбаев, Әбілмәжін Күшіковтер де болған. Қанай Боранбаев кейіннен ҚАССР-інің Әділет (Юстиция) халық комиссары – республика прокуроры лауазымында болған; сот, прокуратура органдарының қалыптасуына, кадрларды тәрбиелеуде зор үлес қосқан.[1] Ал Әбілмәжін Күшіковке келетін болсақ, ол ауыл шаруашылығы саласында өзінің зор үлесін қосқан маман болған.

ҚАССР-інің Юстиция халық комиссары - республика прокуроры ҚанайБоранбаевтуралыдерек”, ЕгеменҚазақстангазеті, 28-05-2012

 

Бөлісу: 

Мөр

Мөр

Есенгелді байдың мөрі

Профессор, белгілі арабтанушы Әшірбек Муминовтың ұсынысымен «DANAkaz» журналы «Мөр» атты жаңа айдар ашқан болатын. Бүгін біздің журналымызға әйгілі бай, старшын, сардар Есенгелді Жанмырзаұлы «мөрін басты».

Есенгелді Жанмырзаұлы (1741-1834) — ел аузында 12 екі мың жылқы айдаған байлығымен әрі баласы Бекейді өлтірген қатыгездігімен қалған тұлға. Тегі — Он екі ата Байұлына жататын тана руының Асан атасынан. Бейіті қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Сырым ауданы, Аралтөбе ауылының маңында жатыр.

Есенгелді Жанмырзаұлы туралы «DANAkaz» журналы 2013 жылғы №10, 2014 жылғы №6-7, 2015 жылғы №1-2, 4, 5, 6-7, 8 сандарында егжей-тегжейлі жазылған болатын. Біздің тұрақты авторымыз, тарих ғылымдарының кандидаты Жәнібек Исмурзин Орынбор мемлекеттік мұрағаты материалдарының негізінде тарихи тұлғаның өмір жолы мен қоғамдық қызметіне барынша толық шолу жасаған еді.

Есенгелді бай 1781 жылдан бастап ел басқару қызметіне араласқан. Әуелі тана руының қатардағы старшындарының бірі болады, Есім ханды, Бөкей ханды сайлауға қатысады. 1795 жылы Бөкей хан Нұралыұлының ұсынысымен Есенгелдіге «тархан» атағы беріледі. Әр жылдары Есенгелді Орынбор Ерекше комиссиясының мүшесі, Жайық бойындағы №4 дистанция бастығы секілді лауазымды қызметтерді атқарған.

 

Мөрдегі жазу: «Старшин Есенгелді бин Жанмырза»

Бөлісу: 

Өлкетану

Өлкетану

Жайық қалашығының орны мұражай бола ма?

 

Мұхтар ӨТЕС,

Батыс Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану мұражайының қор сақтаушысы

 

Мәдени мұраларды зерттеу және қорғау – Қазақстан Республикасы мен ТМД елдерінің әлеуметтік-экономикалық және мәдени даму барысындағы бірден-бір басым бағыт.

Мәдени мұра – рухани, мәдени, экономикалық және әлеуметтік капиталдың құндылығы. Оны жан-жақты зерттеу, насихаттау, антропогендік, техногендік араласу және табиғи күйзеліс салдарынан қауіп-қатерге ұшыратпау – маңызды ғылыми мәселелердің бірі. Батыс Қазақстан облысы аумағында табылған барлық ескерткіштердің сақталуы, сонымен қатар белгілі ескерткіштерден мұражай қорықтар немесе археологиялық саябақтардан мұражай кешен құру мәселесі әрқашан мамандардың назарында тұр.

Бүгінгі әңгіме – Ақ Жайық өңіріндегі аса маңызды археологиялық ескерткіш – ортағасырлық Жайық қаласы туралы болмақ.

Жайық қаласы XIII-XIV ғасырларға даталанған, қазба жұмыстары барысында шығыс моншасы – хамам, кірпіш күйдіргіш пеш, 3 тұрғын мекені, 2 кесене және басқа да құрылыстар табылған.

Жайық қалашығы - ортағасырлық ескерткіштердің тек біреуі ғана. Аймақта қоныстар мен қалалардың кең таралуы Алтын Орда кезеңімен, сонымен қатар Өзбек, Жәнібек хандарының қала құрылысы қызметімен байланысты. Соңғы жылдары Батыс Қазақстан облысы аумағында БҚО тарих және археология орталығы археологтарының жұмысының нәтижесінде 4 қала қонысы табылған. 

Бөлісу: 

1916

1916

Махамбет рухының көрінісі

Аққали АХМЕТ

Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекет университеті Гуманитарлық ғылымдар және шетел тілдері факультетінің деканы,

тарих ғылымдарының докторы

 

Биыл 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліске 100 жыл толды. Бүгінгі таңда ұлт-азаттық көтерілістер мен қозғалыстардың тарихын тың мұрағат құжаттары негізінде кешенді түрде зерттеуді, жаңаша тұрғыдан зерделеуді жүзеге асыру қажет. Қазақ елінің тарихында отарлау заманында азаттық үшін 300-ден астам көтеріліс ұлы дала төсін шарпыған екен. Ал қазіргі жаһандану дәуірінде азаттық қозғалысы барысында халқымыздың ұлттық мемлекеттік идеясы төңірегінде топтастыру формалары мен әдістері, осы жолда ұланғайыр қызмет атқарған тарихи тұлғалардың өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі туралы мағлұматтарды ғылыми тұрғыдан жүйелеп, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізу еліміздің ішкі, сыртқы саясатына толықтай сай келеді.

Бөлісу: 

Мәдениет

Мәдениет

Көші түзу көне кітапхана

 

Нұрлыгүл Аяпқызы,

Ж.Молдағалиев атындағы Батыс Қазақстан облыстық әмбебап ғылыми кітапханасының бөлім жетекшісі,

Орал қаласы

 

Кітапхана адамның қажетті ілім мен ғылымды игеріп, қалыптасуына мүмкіндік беретін, ештеңемен айырбастауға болмайтын, телегей-теңіз, шалқар қазына ғой.

Ақпараттық қоғамның қалыптасуына байланысты болып жатқан қуатты мәдени өзгерістер біздің өміріміздегі кітапхананың алар орыны мен маңызын қайта қарап, жаңаша ойластыруға итермелейді. Әрине бүгінгі кітапхана – мыңдаған кітаптан қайысып тұрған сөрелер жиынтығы емес, ол сонымен қатар заманның талабына сай әр түрлі электрондық ресурстардан да тұрады. Кітапхана қоры – ғылым мен өндірістің, саясат пен экономиканың, мәдениет пен білімнің бойына өмірлік нәр беретін өміріміздің құрамдас бөлігі. Бүгінде Батыс Қазақстан облыс кітапханалары өз оқырмандарына білім бұлағынан емін-еркін сусындауға барлық жағынан керемет техникалық мүмкіндік беріп отыр.

Батыс Қазақстан облысында еліміздің ақпараттық қорының үлкен жиынтығын иеленген мемлекеттік жүйеге қарасты 396 кітапхана жұмыс істейді. Бұлар біздің шын мәніндегі баға жетпес мәдени байлығымыз, ұлттық қазынамыз. Қазіргі кезде облыс кітапханаларының кітап қорын толықтыру жағдайы елеулі өзгерістерге ұшырады. Біз соңғы 5 жылды салыстырмалы талдау барысында жыл сайынғы облыс кітапханаларының кітап қоры, соның ішінде қазақ тіліндегі кітап қоры өсіп келе жатқанын байқаймыз.

Бөлісу: 

Жолсапар

Жолсапар

 

Жаңылсын Аманқұлқызы,

БҚМУ 4-курс студенті

 

Америка әсерлері

 

Адам әрбір күнін, әрбір сағатын мақсатсыз өткізбеуі керек. Уақыт бізбен санаспайды, тез өтіп кетеді. Сондықтан өмірдің әрбір сәтін, әсіресе жастар, бір күндік қызықтармен ғана қор қылмай, өмірдің іссіз, мазмұнсыз бос болмауын қадағалау керек. «Уақыт бар ғой» деп бүгінгі ісіңді ертеңге қалдырма. Өмірдің ұзақ екені рас, бірақ ол біреу ғана. Мен үш жыл уақытымның зая кеткеніне әлі де өкінемін. Сондықтан да айтарым «өзге тілдің бәрін біл, өз тіліңді құрметте» демекші, ағылшын тілін үйренуге кеңес беремін. Себебі, қазіргі дамыған заманда шет елге шығу үшін тіл керек, магистратура оқу үшін де тіл керек, беделді жерге жұмысқа тұру үшін де ағылшын тілін талап етеді.

Мектеп қабырғасында оқып жүрген кезімде «Work and travel» атты бағдарламаны естіген едім. Қызықтым. Армандадым. Бірақ мақсат қоймадым, мүмкін желкенің қыры жібермеген шығар. Әбден үшінші курсқа келгенде ғана баруға шешім қабылдадым. Бұл ойыма үйдегілер де түсіністікпен қарады.

Айта кетейін, бұл бағдарламаға қатысу үшін жалпы ағылшын тілін түсініп, диалог құрып сөйлесе білуің керек. Ешқандай да тестті, я болмаса деңгейді қажет етпейді. Мен 2015 жылы қыркүйек айынан сәуір айына дейін Орал қаласында ағылшын курсын оқыдым. Ол үшін өкінбеймін, өйткені көп нәрсе үйрендім. Бірақ, АҚШ елшілігі қызметкерімен сұхбат кезінде бағы жанып, ешқандай курссыз-ақ виза алғандарды кездестірдім. Иә, бақ шаба ма, әлде бап шаба ма деген осы. 

Бөлісу: 

Жаңа кітап

Жаңа кітап

 

Таласбектің томдары

 

Белгілі жазушы, сценарист, музыкант, домбырашы Таласбек Әсемқұловтың 5 томдық шығармалар жинағы ҚР Мәдениет министрлігінің тапсырысы бойынша «Қазақ энциклопедиясы» баспасынан жарық көрді.

Көптомдықтың алғашқы кітабына «Талтүс», «Кәрі күйші», «Тәттімбет сері» (аяқталмаған) атты күйшілік туралы романдар енген.

Екінші том прозалық шығармалар мен киноромандардан тұрады. Олардың ішінде «Шымдан», «Кәрі ат», «Атайы», «Арылу», «Үш аяқты ит», «Болмашы әңгіме» сияқты 1980 жылдары жазылған шығармалардан бөлек, ХХІ ғасырдың бергі жағында туған «Біржан сал», «Тұмар падиша», «Бекторының қазынасы», «Шатырда тұратын суретші», «Құнанбай», «Маңғыстау жорығы» атты туындылар да бар.

Бестомдықтың үшінші томына орыс тілінде «Царица Томирис», «Смерть ханского коня», «Биржан сал», («Последний трубадур»), «Жезтырнак», «Приемыш», «Медный город» (аяқталмаған) киноромандары мен «Смирение» әңгімесі кіріпті.

Таласбек ағаның төртінші томы «Сырлы сарын» және «Әдебиет әлемі» атты екі бөлімнен тұрады. Аты айтып тұрғандай, бұл жинақта автордың музыка және әдебиет туралы әр жылдары жазылған мақалалары топтастырылған екен.

Ал бесінші томға автордың мифология, тарих, қоғам жайында әр кезеңде жарияланған мақалалар кірген. 

Бөлісу: 

Руханият

Руханият

Дұғашы мен аса асыл мұраны сақтаушы

 

 

 

Өткен жылы екі бірдей асылдың ұрпағымен сұхбаттасқан болатынмын. Бірі немересі, бірі шөбересі. Бірақ күнделікті қарбаласпен жүріп тіпті ақпарат та жазылмай қалды. Биылғы Ақтөбеде болған қанды оқиғадан соң асылымызды танудың маңызды екендігі анық болды. Қазақты дінінен, салт-дәстүрінен, әдет-ғұрпынан айыру арқылы қарусыз жаулау – отарлаудың басты құралы болғаны белгілі. Кеңес заманында терең білімділерді, соның ішінде сауатты имам, молда тағы басқаларында «халық жауы» деп айыптап, қуғындаудың басты себебі де осы екені анық. Соңғы жылдары еліміздің әр өңірінде діни сауатсыздықтың кесірінен орын алған қанды оқиғалар осы көп жылдық солақай саясаттың жемісі. Жақында ғана Ақтөбеде болған жантүршігерлік оқиға тіпті тәуелсіздігімізге қатер екендігін көрсетті. Қатердің алдын алып, тамырымызды тауып, қазіргі буынмен қайта жалғау үшін ағартушылықпен айналысып, халыққа білім шашқан діни терең білімді тұлғаларымызды зерттеуді қолға алу күн тәртібіндегі басты мәселелердің бірі. Өңірімізде осындай тұлғаның бірі - Мәулімберлі Байшеркешұлы.

Бөлісу: 

Редактор бағаны

Армысыз, ағайын!

 

Жаз – журналистер үшін аяқтағы тұсау шешіліп, даланы кезіп көсіліп көп жүретін, жұмыстың жүретін айы. Өтіп бара жатқан жаз да біз үшін солай болды.

 

Батыс Қазақстан облысында соңғы жылдары қарқын алған эпиграфикалық зерттеу жұмыстары бүгінде барынша жүйелі, барынша көлемді сипат алған. Жаздың жарқын күндерін пайдаланып, бірнеше экспедиция ұйымдастырдық. Р.Б.Сүлейменов атындағы Шығыстану институтының мамандарының қатысуымен Бөкей Ордасындағы Хан зираты кешенді зерттеуден өтті. Ақжайық ауданында бастамашыл маман, біздің журналдың тұрақты авторларының бірі Жәнібек Әбілпейісовтың ұйымдастыруымен бірнеше көне қорым зерттелді. Одан бөлек Жәнібек, Жаңақала, Қаратөбе, Сырым, Шыңғырлау аудандарында да кең көлемді жұмыстар жүріп жатқанынан хабардармыз.

Бөлісу: 

Жан азығы

Жан азығы

 

Қазақты дінінен, салт-дәстүрінен, әдет-ғұрпынан айыру арқылы қарусыз жаулау отарлаудың басты құралы болғаны белгілі. Кеңес заманында терең білімділерді, соның ішінде сауатты имам, молда, тағы басқаларын да «халық жауы» деп айыптап, қуғындаудың басты себебі де осы екені анық. Соңғы жылдары еліміздің әр өңірінде діни сауатсыздықтың кесірінен орын алған қанды оқиғалар – осы көп жылдық солақай саясаттың жемісі. Жақында ғана Ақтөбеде болған жантүршігерлік оқиға тіпті тәуелсіздігімізге қатер екендігін көрсетті. Қатердің алдын алып, тамырымызды тауып, қазіргі буынмен қайта жалғау үшін ағартушылықпен айналысып, халыққа білім шашқан діни терең білімді тұлғаларымызды зерттеуді қолға алу – күн тәртібіндегі басты мәселенің бірі.

 

Ақбай Баржыұлы

Бөлісу: 

«Болашақ»

«Болашақ»

Нұрлыгүл Есенғалиева,

"Болашақ" халықаралық бағдарламасының түлегі,

№42 «Ақ ниет» гимназиясы математика пәні мұғалімі,

Орал қаласы

 

 

Үш тілді білім берудегі ұстаздық тәжірибе

 

XXI ғасырда әр адам бәсекеге қабілетті тұлға болу тиіс. Бәсекеге қабілетті тұлға деген кім? Бұл – ақпараттық заманда сан түрлі сандық технологиялармен қатар, бірнеше тілді жетік меңгерген тұлға. Шынында, Елбасы өзінің Қазақстан халқына жолдауында үштұғырлы білім беру саясатын енгізу заман талабынан туындаған қажеттілік екенін, болашақ қазақстандық бірнеше тілде еркін сөйлеп, жаза білетін, бәсекеге қабілетті маманға айналу керек екендігін айтқан болатын. Сонымен қатар, өз жолдауында: «Қазақстан халқы бүкiл әлемде үш тiлдi пайдаланатын жоғары бiлiмдi ел ретiнде танылуға тиiс. Қазақ тiлi – мемлекеттiк тiл, орыс тiлi – ұлт аралық қатынас тiлi және ағылшын тiлi – жаһандық экономикаға ойдағыдай кiрiгу тiлi» - деген болатын.

Көптілді оқыту – жас ұрпақтың білім кеңістігінде еркін самғауына жол ашып, әлемдік ғылым құпияларына үңілуге, өз қабілетін танытуына мүмкіншілік беретін бүгінгі күнгі қажеттілік екені сөзсіз дәлелденіп отыр. Бүгінде еліміз дамыған елдер қатарына қосылуы үшін әлемдік аренада өзінің лайықты орнын айқындауында білім жүйесінің алатын орны ерекше.

Бөлісу: 

Азаттық

Азаттық

1972 жылы Жымпитыда болған дүрбелең

 

Совет үкіметінің даңқы дүркіреп тұрған кезде Алашорда қайраткерлері туралы аудандық газетке естелік мақала жазып, елді шулатқан ақсақал туралы бұрын да еститінбіз. Белгілі өлкетанушы, ардагер журналист ағамыз Қайыржан Хасановтың төмендегі мақаласында даңқты Хасан Дабаров туралы кеңірек баяндалған. 1917-1918 жылдардағы оқиғаларды, Алашорданы, Алаш қайраткерлерін әшкерелеп, жамандап жазғандай болғанымен, аты-жөнін атауға тиым салынған ардақтыларды аудандық газетке шығарып, ел жадында бір жаңғыртып қойғанының өзі ерлік болатын. Советтік цензураның жаны қалмай шошынып, «оқиғаға кінәлілерді» қатаң жазалауы сондықтан.

Айтпақшы, Хасан Дабаров ағамыз сол заманда сирек кездесетін кітаптарға толы, аса бай кітапханасымен де әйгілі болған жан екен. Белгілі ғалым Мұстафа Ысмағұлов 1979 жылы Қазақ ССР мәдени ескерткіштерді қорғау қоғамының жолдамасымен 6 маусым-29 шілде аралығында ел ішіне жасаған экспедициясында Орал облысы Жымпиты ауданының Бұлдырты кеңшарына арнайы барып, Хасан Дабаровтың кітап қорын көргенін жазыпты:

«Дабаров Хасанның жеке кітапханасында 20 мыңнан аса кітап, газет пен журнал бар. Ол өте кітапсүйгіш адам. Бірақ, оның кітаптары қауіпті жағдайда. Үйінің төбесі қамыспен жабылған әрі Бұлдыртының бір шетінде орналасқан. Өрт бола қалса, ешкім оған көмектесіп, кітапханасын сақтап қала алмайды. Ал ақсақалдың кітапханасы – даланың сирек қазынасы деуге лайық! Алайда Хасан Дабаров құнды кітапханасымен құм ішінде отыр» депті Мұстафа Шәмбілұлы.

DK

Бөлісу: 

Эпиграфика

Эпиграфика

Хан зираты құпиясын ашты

 

Ақ Жайық өңіріне арнайы іссапармен келген Р.Сүлейменов атындағы Шығыстану институтының ғалымдары Бөкей Ордасы ауданындағы «Хан зираты» қорымынан 526 араб жазулы құлпытасты оқып, хатқа түсірді.

Бұл жайында «Жайық Пресс» ЖШС-ның конференц-залында өткен «Қазақстанның араб жазуындағы эпиграфикасын зерттеудің өзекті мәселелері» атты ғылыми-тәжірибелік семинарда кеңірек мәлім болды.

- Құлпытастарды зерттеу бағытындағы жұмысымызды осыдан үш жыл бұрын бастаған болатынбыз. Алғашында өз күшімізбен елу құлпытастан тұратын жинақты даярлап, оны жұртшылыққа таныстырар сәтте өңірімізге Әшірбек Құрбанұлы бастаған ғалымдар тобы келген еді. Сол сапарда ғалымдар біздің көрсетуіміз бойынша жергілікті мамандарға түсініксіз болған күрделі жазбалы құлпытастардың мәтіндерін оқып, сырын ашты. Олар өлкеміздегі көне құлпытастарды нақты жобалар арқылы ғылыми тұрғыдан зерттеудің маңызы аса жоғары екенін мәлімдеген болатын. Нәтижесінде ғалымдардың тікелей бастамасымен және министрліктің қолдауымен «Қазақ халқының мәдени ескерткіштері рухани мұраны сақтау мен жеткізудің жолы ретінде (Батыс Қазақстан облысының эпиграфиялық ескерткіштері негізінде)» атты ғылыми жоба жасақталды. Қазіргі уақытта жұмыс мерзімі үш жылға белгіленген жобаның уақыт жағынан қақ ортасына келдік. Осы жиында аталмыш жоба аясында атқарылған істер қорытындыланбақшы, - деді семинардың модераторы, «Жайық Пресс» ЖШС-ның бас директоры Жантас Сафуллин жиынды ашқан кіріспе сөзінде.

Бөлісу: 

Экспедиция

Экспедиция

 

Сүгір жыраудың құлпытасы табылды!

 

ОРАЛ. ҚазАқпарат – XVIII-XIX ғасырдағы көне қорымдардағы араб жазулы эпиграфикалық ескерткіштерді зерттеп жатқан Ақжайық ауданындағы «Өз өлкеңді өзгеден бұрын таны!» ғылыми-өлкетану экспедициясы Сүгір жыраудың құлпытасын тапты.

Экспедиция жетекшісі, өлкетанушы, Алмалы ауылдық округінің Атамекен ауылында тұратын ұстаз Жәнібек Әбілпейісовтің айтуынша, былтыр бастаған жұмыстарды аяғына дейін жеткізу, яғни көне құлпытастардың орнын анықтап, картаға түсіру, суреттеп жазып, фотосуретке басу жөнінде аз уақытта ауқымды істер атқарылды. XIX ғасырдағы қырдағы қазақ ауылдарының отырған орындары картаға түсірілді. Биыл төте жазуды оқуға төселген мамандар, оралдық Қазыбек Құттымұратұлы мен жаңақалалық Мұратбек Жахатов және Жаңақала музейінің директоры Аманжол Сәлімов іске араласты. 

Бөлісу: 

1916

1916

Әкемнің әңгімесі

 

Киікбай Молдағалиұлы,

Алматы қаласы

 

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ресей өкіметі қазақ сияқты бұратана халықтарды солдатқа алмай, оның орнына окоп қазу немесе басқа да жұмыс қолы қажетті деген кәсіпорындарға қара жұмысқа жеккені аян. Жас бозбала кезінде сол қара жұмыстың бар ауыртпашылығын ересектермен бірдей атқарып қиыншылығын көзімен көрген әкем Молдағали Ерболатұлының айтқан әңгімесін жазып отырмын.

 

Біз Тана тайпасының Асан руына оның Тілеу бөліміне жатамыз. Тілеу бабамыз атадан жалғыз екен, оның баласы Жанмырза да жалғыз. Ал Жанмырзадан үш ұл – Есенгелді, Итемген және Сүтемген тараған. Бөкей ордадан кезінде Байұлының бас биі болған үлкен атамыз Есенгелді тархан 1819 жылдары 1611 үй таналарды ішкі Бөкей беттен Жайықтың далалық жағына өткізіп, Жайық өзенінің бойындағы бұрынғы Тайпақ ауданына қарасты Қыдырбай төбесі деп аталатын ауылдан Қадырғұл елді мекеніне дейінгі жерге, одан әрі Өлеңті, Аңқаты, одан солтүстікке қарай бір шеті Шыңғырлауға дейін созылып жатқан жерді жайлаған екен. Осы деректер «DANAkaz» журналында басылған тарихшы Жәнібек Исмурзин жариялаған құжаттарда анық келтірілген. 

Бөлісу: 

Қаражат

Қаражат

 

БАТЫС ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫ ҚАРЖЫ ЖҮЙЕСІНІҢ ТАРИХЫ:

ӨТКЕНГЕ КӨЗ ТАСТАУ

 

Нұржан Қалдыбеков,

«Болашақ» бағдарламасының шәкіртақысы

Джордж Вашингтон университетінің түлегі

 

XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақстанда тауар айналымы біршама өсті, ол банк капиталының туындауымен және кредит мекемелерінің құрылуымен бірге жүрді. Батыс Қазақстан облысында ақша-кредит жүйесі сонау революцияға дейінгі уақыттан бері дамуы жағынан бұрынғы КСРО-ның көптеген республикаларының алдында болды. Оған дәлел ретінде 1860 жылы император Александр II жарлығымен Ресей Империясының Мемлекеттік банкінің құрылғандығын, ал 1876 жылы Қазақстан аумағында Мемлекеттік банктің бірінші Орал бөлімшесінің ашылғандығын айтудың өзі жеткілікті.

 

Ресей империясы капитализмге әлсіз экономикасымен кірді, сондықтан, Ресейдің экономикалық қатынастардың жаңа қатарына өту ерекшеліктерінің бірі мемлекеттің экономика мен банктердің барлық түрлерінің кейбір салаларындағы жеке секторға айтарлықтай қолдау көрсету болды. Мемлекеттік банк болса осы экономикалық саясаттың органы болды.

Ішкі ақша ресурстарын жұмылдыру нысандағы салымдар мен ағымдағы шоттар Мемлекеттік банк бөлімшесінің негізгі ресурстары болды. Мемлекеттік банктің Орал бөлімшесі ақша реформасын жүргізуге – 1892 және 1896 жылдары банкноталарды айырбастау барынша ат салысты.

Бөлісу: 

Алаштану

Алаштану

 

Қуғын көрген қазақ қыздары

 

Қазақстанның Ресейге бодан болғаннан бергі тарихындағы ХХ ғасырдың алғашқы ширегін «саяси күрестермен рухани жаңару кезеңі» деп айтуға әбден болады. Бұл кезеңде саяси күрес сахнасына Ресейдің аса үлкен ғылыми, саяси орталықтарында білім алған, сол кезеңдегі Еуропадағы саяси күрестің беталыс бағдарларынан әбден хабардар, экономика, құқық тарихы мен теориясын терең меңгерген қазақ зиялыларының үркердей озық ойлы тобы шықты. Олар қазақ елінің Еуропа мемлекеттерімен салыстырғанда экономикалық, саяси, әлеуметтік, мәдени тұрғысынан өте артта қалғандығы Ресей патша үкіметінің отарлық саясатының әсерінен екенін толық түсінді. Сондықтан қазақ халқын өзге дамыған мемлекеттер қатарына қосу үшін саяси-күрес аренасына шықты. Олар саяси күрестің бірінші кезеңін еуропаша білім алу деп түсінді. Қазақ халқының ел билігін ұстаған басшылары оқимын деген жастарды барынша оқуға жұмылдыра білді.

Біздің өлкемізде саяси күрестің екінші кезеңі 1905-1917 жылдар аралығын қамтиды. Ол саяси партия құрудың алғышарттары, саяси күрестер және 1917 жылғы Қазақ съездері еді.

Бөлісу: 

Алаштану

Алаштану

 

Қуғын көрген қазақ қыздары

 

Қазақстанның Ресейге бодан болғаннан бергі тарихындағы ХХ ғасырдың алғашқы ширегін «саяси күрестермен рухани жаңару кезеңі» деп айтуға әбден болады. Бұл кезеңде саяси күрес сахнасына Ресейдің аса үлкен ғылыми, саяси орталықтарында білім алған, сол кезеңдегі Еуропадағы саяси күрестің беталыс бағдарларынан әбден хабардар, экономика, құқық тарихы мен теориясын терең меңгерген қазақ зиялыларының үркердей озық ойлы тобы шықты. Олар қазақ елінің Еуропа мемлекеттерімен салыстырғанда экономикалық, саяси, әлеуметтік, мәдени тұрғысынан өте артта қалғандығы Ресей патша үкіметінің отарлық саясатының әсерінен екенін толық түсінді. Сондықтан қазақ халқын өзге дамыған мемлекеттер қатарына қосу үшін саяси-күрес аренасына шықты. Олар саяси күрестің бірінші кезеңін еуропаша білім алу деп түсінді. Қазақ халқының ел билігін ұстаған басшылары оқимын деген жастарды барынша оқуға жұмылдыра білді.

Біздің өлкемізде саяси күрестің екінші кезеңі 1905-1917 жылдар аралығын қамтиды. Ол саяси партия құрудың алғышарттары, саяси күрестер және 1917 жылғы Қазақ съездері еді.

Бөлісу: 

Мәдениет

Мәдениет

Өнермен бірге өрлейміз...

 

Батыс Қазақстан облыстық халық шығармашылығы орталығы – ең алғаш 1952 жылы «Халық шығармашылығы үйі» болып іргетасы қаланған, алпыс жылдан астам тарихы бар ұжым. Ол облыстық, республикалық, халықаралық деңгейде өткізілетін мәдени шараларға мұрындық болып келеді. Орталықтың негізі жұмыс бағыты – аудандық және ауылдық мәдениет ошақтарымен ұдайы байланыста болып, әдістемелік, методикалық көмек көрсету, яғни Батыс Қазақстан облысы аумағындағы 282 клуб мекемесінің қызметін одан әрі дамыту, өнерін өркендету, халықтық ұжымдардың шығармашылығын қалыптастыру, ұлттық өнерді қайта жаңғырту,сондай-ақ ұлттық ән-күй, биіміздің желісін үзбей, халқымыздың асыл мұрасы ретінде бағалап, оларды кейінгі ұрпаққа жеткізу.

Бөлісу: 

Мерейтой

Мерейтой

100 жылдық тарихы бар оқу орны

 

Қазақстан Республикасы аумағында медициналық білім беретін алғашқы оқу орны қашан, қай жерде ашылғанын білесіз бе? Әрине, ол – бүгінгі Батыс Қазақстан медициналық колледжі. Кәсіби дәрігерлер даярлайтын бұл білім ордасының іргетасы Орал қаласында 1916 жылы қаланған.

Ел аумағында тек 13 жылдан кейін ғана басқа да медициналық оқу мекемелері ашыла бастады. Бұған дейін мамандар Ресейдің Саратов, Воронеж қаласындағы фельдшерлік-акушерлік мектептерінде дайындықтан өтіп, Омбы және Орынбор әскери аурухана курстарында, сондай-ақ Қазан және Саратов университеттерінің медициналық факультеттерінен оқу бітіретін.

Қазақ жерінде өз медицина қызметкерлерін дайындаудың бастауы күрделі эпидемиологиялық жағдайдың қиындығынан және өңірдегі медицина қызметкерлерінің тапшылығы апатынан туындады. Өйткені, ғасырлар бойы Еділ мен Орал арасындағы аудандар обаның табиғи ошағы болды. Бұл індеттің өршуі эпидемия себебін зерттеу және бағалау, қарсы күрес жұмыстарын жүзеге асыру үшін бұл өңірге дәрігерлер мен фельдшерлердің тұрақты келуіне себеп болды. Дәрігерлер оқу орнын қойып, жұмыс орнының өзінде көмекші дайындауды бастады, ал кейбіреулері Қазан, Воронеж қалаларына қысқа мерзімді оқуға жіберілді. Орта буын медицина қызметкерлерінің саны әр жыл сайын 15-20 шақты адаммен толығатын еді. Әрине бұл өте жеткіліксіз болатын.

Бөлісу: 

Мөр

Мөр

Қаратау бидің мөрі

Профессор, белгілі арабтанушы Әшірбек Муминовтың ұсынысымен «DANAkaz» журналы «Мөр» атты жаңа айдар ашып отыр.

Әлбетте, тарих ғылымында мөртаңбалардың шығу тарихын, ерекшелігін зерттейтін «сфрагистика (грек. Σφραγις — мөр, таңбалау) немесе сигиллография (латын. Sigillum — мөр, таңбалау) атты салалары бар екенін білеміз. Бірақ, біздің мақсатымыз ол ғылыммен түбегейлі шұғылдану емес, ұлт тарихында орны бар тарихи тұлғалардың қалың оқырманның қолы жете бермейтін алыс архивтерде, сарғайған құжаттарда сақталған қолтаңбаларын, дәлірек айтсақ, мөртаңбаларын жария ету.

 

Қаратау Өмірзақұлы (ХVІІІ-ХІХ ғғ-да өмір сүрген) — ел қорғаған батыр әрі би, Сырым Датұлының үзеңгілес жолдасы. Тегі — Он екі ата Байұлына жататын ысық руының сары атасынан. Қаратау би 1773-75 жылдары Е.Пугачев көтерілісін қолдап, патша әскеріне қарсы соғысқан. Сондай-ақ ол 1737-97 жылдары Батыс Қазақстан аймағында өршіген ұлт-азаттығы қозғалысын ұйымдастырып, оның Датұлынан кейінгі басшыларының бірі болған.

 

Мөр суреті «Тұтқындар туралы» атты істен алынған. Ресей Федерациясы, Орынбор мемлекеттік архиві, 5 қор, 1 тізім, 30 іс, 64 бет. 1789-1790 жж.

 

Мөрдегі жазу: «Қаратау би бин Өмірзақ»

Бөлісу: 

Отбасы

Отбасы

Тектілік тағылымы

 

Әкем аңшы адам еді. Үш-төрт жасар күнімде үй алдындағы көмір қораның ішінде қызылынан көрі ақшыл түсі басымдау, ірілігі ерекше бір түлкі жатты. «Енді оны не істейді?» деп сұраймын үлкендерден. «Емші Зәру апаға береді, емге қолданады» дейді.

Бірінші сыныпқа барғанымда анам үстіме жаңа көйлек кигізіп жатып: «Зәру апа берді, киіп жүрсең жақсы боларсың, ауырмассың» деп ырымдағаны да есімде.

 

Өсе келе ауылдасымыз Зәру апайдың Қаратөбе халқына кең танымал Едіге ишанның Раушан есімді қызынан туған жиені екенін білдік. Ол кісіге емшілік, сынықшылық қасиет анасының жағынан келген екен. Біздің жанұядан әрқайсымыз қандай да бір дене мүшемізді оқыс ауыртып Зәру апаның алдына барғанымызда, сол бір жанның киелі алақанының шипасы бойымызға талай мәрте дарыды. Ал оның жолдасы Оспан ағай – Алаша руының ішінде әрісін айтқанда Шотқара Шүрет батырдың, берісін айтқанда арқалы ізші Құлмұқан деген кісінің ұрпағы екен. Біздің үй мен Оспан ағайдың жанұясы туысқан адамдардай араласып, ерекше сыйласып тұрдық. Әкем ол кісілерді қонаққа шақыра қалса, әңгіме тыңдасын деп бізді де дастарханға бірге отырғызушы еді.

Бөлісу: 

Мәселе

Мәселе

 

 

Білім ордасына емес, букмекерлік кеңсеге...

 

Меңдібек Лұқпанов,

журнал тілшісі

 

Бүгінде Қазақстанның кез келген қаласында қаптап кеткен «Интернет клуб», «Букмекерлік кеңсе» «PlayStation» сияқты жарнамасы жалпақ жұртты өзіне шақырған ғимараттарды Сіз де көріп жүрген шығарсыз?!. Мүмкін кейбіріне кіріп, бәс тігіп те көрдіңіз?! Тіпті, балаңыз соның ішінде жүрген болуы мүмкін... Айналасын арбап, құрдым құдыққа тартып жатқан осы құбылыстың айналасындағы сан сұраққа біз жауап іздеп көрейік.

 

Ойыны осылмаған ойын автоматтары

«Әр үстелде және әр үйде - компьютер» идеясын іске асырушы Билл Гейтс кейіннен «жастардың уақытын ұрлап жатырмын» деп өкінген екен. Себебі, қазіргі уақытта компьютер мен ойын автоматтарына жіпсіз байланған жастар өте көп. Статистикаға сүйенсек, елімізде әрбір бесінші адам айына 2000 теңге бәс тігуге дайын екен. Бұл – әр отбасында бір адам құмар ойынның қызығына батуға әзір деген сөз. Әрине, кісі шошырлық мәлімет. Сыртында «интернет-клуб» деп жазылған мұндай ойын автоматтары Орал қаласында да аттап бассаң алдыңнан шығады. Аты интернет-клуб болғанымен, ішінде тек ұтыспен ойын ойнататын «қой терісін жамылған қасқырлар» емін-еркін бизнесін жүргізіп отыр. Ол жерге келген адамға қойылатын қарапайым ереже – егер ұтысқа ойнамайтын болсаңыз, сізді клуб ішіне кіргізбейді. Ешкім ешкімді қыстамайды, қайта жаны ашып, «кассадағы ақшаны қалай тауысамыз» деген қағидамен жүреді. Егер сенің ақшаң болса, сен үшін ойнап беру олар үшін де түкте емес. «Кемедегінің жаны бір» демеуші ме еді бабамыз. Осылайша заңға да пысқырмай, ойын бизнесін жүргізіп жатыр. Ол аз десеңіз, ұзынқұлақтан естуімізше, кез келген қалада жасырын казино орындары да бар көрінеді. Жел сөз деп сенгіміз келмесе де, «жел тұрмаса, шөптің басы қимылдамайтыны» анық. Мұндай ойын ордаларына заңмен тыйым салынғаны белгілі.

Бөлісу: 

Жаңа кітап

Жаңа кітап

«Оралбек батыр» кітабы жарық көрді

 

Жақында Орал қаласында «Оралбек батыр» атты кітап жарық көрді. Кітапта Қазақстан Республикасының спорт шебері, дзюдо мен самбодан Батыс Қазақстан облысының чемпионы, қазақша күрестен Батыс Қазақстан облысының бірнеше дүркін абсолюттік жеңімпазы, республикалық, халықаралық жарыстардың жүлдегері Оралбек Қожагелдиннің өмір жолы, тұлғалық қалыптасу кезеңдері, отбасылық өмірі, қоғамдық қызметі және қасіретті қазасы туралы нақты куәгерлердің естеліктері жинақталған.

 

1990 жылдардың аласапыранында әділет үшін күрескен, нарықтан тарыққан халқына қорған болуға ұмтылған, ұлт мүддесі мен қоғамдық тәртіптің сақталуына ерекше үлес қосқан тұлғаның азаматтық қасиеттері суреттелген. Жинақта тарихи фотосуреттер, шынайы естеліктер, құнды құжаттар тұңғыш рет топтастырылып отыр. 

Бөлісу: 

Кемпірқосақ

Кемпірқосақ

Медеттің мезеті

 

Небәрі 29 жасында өмірден Медет Досымов атты азамат өтті. Ол Батыс Қазақстан облыстық «Приуралье» газетінде фототілші болып қызмет атқаратын. Ақ Жайық өңірінде болып жатқан қоғамдық-саяси оқиғалардың ешбірі де Медеттің нысанасынан құр қалып көрген жоқ еді. Әсіресе туған жердің тамаша табиғатын, сұлу көріністерін Медет өте сезімталдықпен байқап, асқан шеберлікпен «ұстап алатын»...

 

Медет Сүндетұлы 1987 жылы 2 қаңтарда Батыс Қазақстан облысы, Ақжайық ауданының Чапаев ауылында дүниеге келген. Аудан орталығындағы №14 кәсіби-техникалық мектепті «Электронды есептегіш машиналардың операторы» мамандығы бойынша бітіріп, еңбек жолын аудандық кітапханада бастаған болатын. Кейін Ақжайық аудандық «Жайық таңы» газетінде қызмет етті. Жұмыс бабымен «Жайық Пресс» ЖШС мекемесіне ауысып, облыстық «Приуралье» газетінде беттеуші-дизайнер болды. Білімін жетілдіріп, БҚИТУ-дың дипломын алды. Сол жылдары өзінің шығармашыл талабын ұштап, фототілшілік кәсіпті меңгерді.

Бөлісу: 

Құлпытас сырын ашайық!

Құлпытас сырын ашайық

 

Хан қызы туралы тасқа қашалған құпия

 

Гүлмару Мырзағалиева,

Бөкей ордасы тарихи-музей кешенінің бөлім меңгерушісі,

тарих магистрі

 

Баспа беттерінде жарық көрген хан Жәңгірдің ұрпақтары туралы ғылыми-зерттеу мақалаларда ұлдары мен үш қызы туралы деректер жазылып жүр. Т.Боранғалиевтің «Жәңгір хан» кітабында: «Жәңгірдің Зағира есімді қызы болған. Алайда қырқыншы жылдардың басында хан отбасы туралы құжаттарда Зағира туралы дерек кездеспейді, ертерек, жас кезінде қайтыс болса керек» - деп келтіреді. Зағирадан басқа Жәңгірдің Зылиха, Хадиша, Ғайша (кей деректерде Айсұлу) деген қыздары болған. Ғайша ертерек қайтыс болған, ал Зылиха мен Хадиша туралы мәлімет көпшілікке белгілі. А.Терещенконың 1853 жылғы «Москвитянин» журналындағы «Ішкі Қырғыз Қайсақ ордасы» еңбегінде: «Обе дочери получили образование европейское, домашнее, любя их за мягкость нрава и доброту, именовали по-своему: Зюлейку позывали Гюль-май (розовое масло), а Ходычу Ходы-Джан (душенка Ходы)» («Ханның екі қызы үйден еуропаша білім алған, оларды жұмсақ мінездеріне қарай жақсы көріп Зылиханы Гүлмай, Қадишаны Қадижан деп атап кеткен») - деп жазған.

Бөлісу: 

Редактор бағаны

Армысыздар!

 

Журналымыздың осы саны мамыр айына шығуы керек еді. Көлденең себептерге байланысты кешігіп, енді ғана қолдарыңызға тиіп отыр. Оның есесіне журналдың көлемін қалыңдатып, бетін көбейтіп, айыбымызды өтеуге тырыстық.

Осы уақыт ішінде біздің тарихи тақырыптарды сүйетін оқырманға жағымды бір үлкен жаңалық – «Батыс Қазақстан облысының тарихи-мәдени, табиғи мұрасы» атты өлкетану олимпиадасы дер едік. Оқушылар арасында өткен бұл олимпиада Қазақстан Республикасының 25 жылдығы мен Бөкей Ордасының 215 жылдығына орай ұйымдастырылды. Мақсаты – өлкетану қозғалысын жандандыру, шығармашылық қабілеті бар, өлкетанудан зерттеу және іздестіру жұмыстарын жүргізіп отырған және өз көзқарасын қорғай білетін дарынды балаларды анықтау және оларға қолдау көрсету, өлкетану саласында зерттеу әдістерін шыңдау. Тәжірибе алмасу, жұмыс нәтижесін қорытындылау. Біздің «DANAkaz» тарихи-танымдық журналы осы шараны ұйымдастырушылардың бірі болды, әрі іріктеу кезеңінен өткен оқушылар екінші сатыда журналда жарияланған тақырыптар бойынша қойылған сұрақтарға жауап берді. Журналымыздың алқа мүшесі, тарих магистрі Құрымбаев Айболат Шамұратұлы қолға алған осы жоба – өлкетанушы оқушылардың олимпиадасы болашақта дәстүрлі түрде өтеді деп жоспарланып отыр.

Оқушылардың осы олимпиадаға келіп түскен үздік жұмыстарын болашақта журнал бетінен көресіздер.

Қазбек ҚҰТТЫМҰРАТҰЛЫ

Бөлісу: 

Әрайна

Әрайна

 

110 және 1

 

Кез-келген мемлекеттік жоба экономикалық жағынан 100% тиімді болғанымен тəуелсіздігімізге 1% қауіпті болса, осы 1% үшін тəуекелге баруға болмайды.

 

Жантас САФУЛЛИН

Бөлісу: 

Болашақ

Болашақ

Талғат ӘМІРХАНҰЛЫ,

«Нобель» компаниясының қызметкері,

Астана қаласы:

 

«Өзімнің зертханамды ашсам деймін»

 

«Тау мен тау кездеспейді, адам мен адам кездесетіні» рас. Бүгінде Елордада қызмет етіп жүрген жалынды жастарымыз көп-ақ. Соның бірі – Талғат Утупов. Ол Астанадағы «Нобель» фармацевтикалық компаниясында белді қызметкер. Талғат 1990 жылы 6 қарашада Батыс Қазақстан облысы, Жәнібек ауданында дүниеге келген. Талабы таудай жас жігіт студент кезінен ғылымға деген құштарлығының арқасында біршама жетістікке жеткен. Оны өзінің айтқан әңгімесінен байқадық.

 

- Талғат, әңгімемізді өзіңіз туып-өскен жер туралы бастасақ...

- Мен Батыс Қазақстан облысы, Жәнібек ауданында дүниеге келдім. Сол жерде мектеп бітіріп, Астана қаласындағы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетіне биотехнология мамандығына оқуға түстім. Бакалаврда оқып жүрген кезден ғылым жолына қызықтым. «Семей өңірін ауыр металдардан тазалау» тақырыбындағы дипломдық жұмысымызды одан әрі дамытқымыз келгенмен, ешқандай қолдау таппады. Оқуды бітіргесін, магистратураға түспес бұрын ауылға барып, жарты жылдай жұмыс істедім. 2013 жылы магистратураға түстім. Сол уақытта біраз шет мемлекетке шықтық. Атап айтқанда, Франция, Испания, Италия, Литва, Түркия, Ресей сияқты мемлекеттерде болдық.

Бөлісу: 

Жәдігер

Жәдігер

Көктерек музейіндегі көненің көзі

 

Әңгімемізге арқау болып отырған ХVІІІ ғасырдың туындысы, қазір өте сирек кездесетін ағаш ер қолдан-қолға өтіп, музейге жеткен. Қасына келген көрермен таңдайын бір қақпай кетпейтін бұл жәдігердің ерекшелігі сол – ешқандай шеге қолданбай, ағаш қапталға таспамен бекітілген. Алдыңғы қасы арқы қасына қарағанда биік жасалған. Қастың үстіне қыран құстың бейнесін оюлап салған. Ер қатты емен ағашынан жасалған, жақсы сақталған. Ердің үстіне қойылған барқытпен қапталған көпшігі, қылдан есілген айылы, таза қайыстан жасалған таралғысы, сабы еліктің алдыңғы аяғынан сапталған сегіз өрім қамшысы бұл ердің сәнін аша түскен.

Бөлісу: 

Алаштану

Алаштану

 

Шахзада Шонанова (Қаратаева) – саяси қуғын-сүргін құрбаны болған қазақ қызы

 

Альфия Байболсынова,

М.Өтемісов атындағы БҚМУ доценті,

тарих ғылымдарының кандидаты,

Рыскүл Қатарова,

тарих мамандығының 3 курс студенті,

Орал қаласы

 

Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев «Мәңгілік Ел» идеясында «Мәңгілік Ел – ата-бабаларымыздың сан мың жылдан бергі асыл арманы. Ол арман – әлем елдерімен терезесі тең қатынас құратын, әлем картасынан ойып тұрып орын алатын Тәуелсіз Мемлекет атану еді. Біз армандарды ақиқатқа айналдырдық. Мәңгілік елдің іргетасын қаладық»[1,4 б], - деп өскелең ұрпақтың болашағына үлкен үміт артып, нық сеніммен қарауы бізге зор жауапкершілік жүктейді. Әсіресе, Елбасы аса назар аударып отырған ел тарихының қатпарлы тұсы, Алаш Орда тарихы мен Алаш зиялыларының ұлт мүддесі жолындағы қызметі – Мәңгілік еліміздің ұлы мұраттары жолында заманның қаталдығына мойынұсынбай қайсарлық көрсеткен, өжеттілігі кейінгі ұрпаққа өнеге боларлықтай қызметі бүгінгі ғалымдар мен зерттеушілер назарында. Ендеше, бүгінгі ұсынылып отырған зерттеу тақырыбымыз – күні бүгінге дейін өзінің тарихи бағасын ала алмай келе жатқан, ХХ ғасырдың 20-30 жылдары саяси қуғын-сүргін кезеңінде ең ауыр жазаға кесілген санаулы қазақ қызының бірі, Алаш зиялысы Арон Қаратаевтың қызы – Шахзада Шонанова (Қаратаева) туралы болмақ. 

Бөлісу: 

Өлкетану

Өлкетану

Батыс өңіріндегі сармат ескерткіштері

 

Гүлайна Салихова,

Атырау облысы тарихи-өлкетану музейі археология ғылыми-зерттеу бөлімінің маманы,

Атырау қаласы

 

Көне тарихымыздың ең негізгі куәсі, яғни қолмен ұстап, көзбен көруге болатыны – ескерткіштер. Жер шарының түрлі халықтары тарихи дәуірлерде қол жеткізген мәдениеттің ұлы жетістіктері тарихи-мәдени ескерткіштерде көрініс тауып, бүгіндері дүниежүзілік маңызы бар мұраға, мақтанышқа айналуда. Тарих ғылымының шымылдығын айқара ашудың бір ғана жолы – сол ескерткіштерді зерттеу, сақтау, келешек ұрпаққа табыстау.

Елімізде археологиялық қазбалар нәтижесінде ежелгі адамадар мекен еткен қоныстарда, тұрақтарда, қалашықтарда, қорғандарда, адам еңбегінің белгісі ретінде олардың пайдаланған еңбек құралдары, тұрмыстық заттары, қару-жарақ түрлері, әйел адамдардың әшекей бұйымдары, тағы басқа заттар табылуда. Осылайша жүз жыл, тіпті мың жылдықтар бұрын ата-бабаларымыз мекендеген аймақтарда сол заманның өмірі мен шаруашылығынан мағлұмат беретін тарихи жер қабаттары қалыптасып отыр.

Бұрынғы заманда қазіргі Қазақстанның жерінде біздің бабаларымыз – жауынгер сармат тайпалары б.з.б. VI ғасырдан б.з. VI ғасырына дейін ұланғайыр территорияны иеленіп, даңқты ғұмыр кешкен. Оған дәлел боларлық бірнеше археологиялық қазба нәтижелерін айтуға болады.

Бөлісу: 

Өлкетану

Өлкетану

Сармат тайпаларының жерлеу ғұрпы

 

Лилия Үмітқалиқызы,

Батыс Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану музейінің экскурсоводы,

Орал қаласы

 

Археологиялық деректемелерге қарағанда, б.з.б. VІІ-ІV ғасырларда Қазақстанның батыс аймақ далаларын мәдениеті мен этникалық жағынан туыс тайпалар - аростар мен роксаландар мекендеген. Тарихи зерттеу жұмыстары олардың сармат тайпалары екендігін дәлелдеп отыр. Олардың қалдырған ескерткіштері Солтүстік Каспий маңында, Еділ мен Жайық өзендерінің төменгі ағыстарында және Қобда, Елек, Ор, Жем өзендерінің бойында табылған. Олар бір-біріне ұқсас болып келген. Обалардың биіктігі әрқалай 1,5-2 м, көлемі 20-26 м, олар жерленген адамдардың әлеуметтік жағдайына байланысты болған. Осы уақытқа дейін сармат тайпаларының ескерткіштері толық зерттеле қоймаса да, қазылған обалардан алынған материалдар оларда әлеуметтік теңсіздіктің орын алғанын көрсетеді. Сынтас обасынан табылған, ерекше атап өтетін бұйымның бірі – сүйектен жасаған қасықтар, мұндай қасықтарды күнделікті тамақ ішуге пайдаланбаған. Сыйлы қонақтар келгенде ас ішуге берілуі мүмкін. Қасықтың сабындағы ойып жасалған суреттер, сармат шеберлерінен кейінгі ұрпақтарға қалған өшпес-өлмес өнердің бір туындысы іспетті. Суреттің мағынасы өз дәуіріндегі қиял-ғажайып аңызды хабарлап тұрғандай. Мұндай қымбат бағалы заттар барлық обалардан кездесе бермейді. Сондықтан да жерленген адамдардың бай, кедей немесе ру-ақсақалы, тайпа көсемдері екендіктері бірден байқалады. Ал адамдардың дүние-мүліктерімен бірге жерлеу олардың о дүниедегі өмірге сену, ата-баба аруағына сиыну сияқты діни наным сенімдердің сармат тайпаларында да болғандығын дәлелдейді. Сармат тайпаларының мекендерінен табылған әшекей, сәндік бұйымдар оларда шебер зергерлердің болғандығын көрсетсе, ал темірден жасалған үзеңгі, ауыздық және оның сулықтары, тағы да басқа металл бұйымдар бұл тайпаларда он саусағынан өнер тамған тамаша темір ұсталарының болғандығының айғағы.

Бөлісу: 

1916

Тұяқбай Рысбеков,

тарих ғылымдарының докторы,

профессор, Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген қызметкері

 

Шығыстағы ұлт-азаттық қозғалыстың жалғасы

 

Осының алдындағы мақаламызда («DANAkaz» журналы, №1(25), 2016) 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің тарихи маңызы ерекше екендігін атап өттік. Бұл көтеріліс бұған дейінгі Қазақ даласындағы ұлт-азаттық қозғалыстармен, атап айтқанда, Сырым Датұлы, Исатай мен Махамбет, Кенесары, Есет Көтібарұлы, Жанқожа және т.б. азаттық үшін, жер мәселесін шешуге бағытталған көтерілістерімен сабақтас екендігін баса айтуымыз керек. Бұл ұлт-азаттық қозғалысы Қытай, Үндістан, Түркия мен Ирандағы отарлыққа қарсы толқулар, соғыстар, төңкерістермен бір арнада жатқан қозғалыс. Бұл қозғалыстың еліміздің тарихының кейінгі кезеңдегі тәуелсіздік жолындағы болған тарихи қозғалыстармен сабақтастығы да біраз мәселені аңғартып, оның тарихи маңызын арттыра түсіреді. Биылғы жылы елімізде 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің 100 жылдығымен қатар, 1986 жылғы желтоқсан көтерілісінің 30 жылдығы, тәуелсіздігіміздің 25 жылдығы ерекше аталып өтеді. Сондықтан да бұл көтеріліс Шығыстағы ұлт-азаттық қозғалыстарының ғасырлар бойы жүргізілген заңды жалғасы деп айта аламыз.

Бөлісу: 

Махаббат аралы

Махаббат аралы

 

«Жайықта Шарабасов біреу ғана...»

 

Ақ Жайық өңірінің асыл перзенті, әдебиеттанушы-ғалым Серікқали Ғабдешұлы Шарабасовтың өңір тарихында алар орны ерекше. Ар мен адалдық желкенін биік ұстап, тегі есіміне айнала жаздаған Шарабасовтың өмірі көпке үлгі болды. Ауыр дерттен арылмай кеткен аңыз адам 70-ке толар шағында мәңгілік сапарына аттанып кетті. Оқырман назарына Серік ағаның бала шағының куәсі болған сыныптасы Ғабдырашит Карменұлы мен жары Әспет Өтеғалиқызының естеліктерін ұсынамыз.

DK

Әспет Өтеғалиқызы,

Серікқали Шарабасовтың жары:

 

«Серік үй шаруасына олақтау еді...»

Біз Серік екеуміз 1972 жылдың қаңтарында таныстық. 1971 жылы Орал пединститутының физика-математика факультетін «математика пәнінің мұғалімі» болып бітіріп, өз ауылыма – қазіргі Сырым ауданына жұмысқа орналасам деп қайтқан едім. Алайда ауданнан жұмыс табылмай, мені аудан орталығынан 18 шақырым жердегі Абай совхозына жіберді. Енді орналасқан кезім. Ол кезде Серік институттың қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі болып қызмет атқарып жүрді. Аудандарды аралап, тексерістер жүргізіп жүріп біздің ауылға да келген екен. Мен ол кезде машинка да басамын, Серік маған келіп, анықтама болмаса тағы басқа қағаздарын бастырып алатын еді. Осылай таныстық... Кейін қалаға оқуға, білімімді жетілдіруге келген кезімде Серікті көріп жүрдім. Екеуміз көңіл жарастырып, 1974 жылдың тамызында үйлендік.

Алғаш құрсағыма біткен қызымыз шетінеп кетті. Ұзақ күттіріп, 1980 жылы ұлымыз Жайық өмірге келді. Араға төрт жыл салып Еділ туды. Серіктен көрген қос қуанышым, қос бақытым, қос қанатым – екі ұлым еді. 

Бөлісу: 

Мәдениет

Мәдениет

«Өнер - өмір жемісі»

«Назерке» үлгілі би ансамбліне- 20 жыл

 

Сан жұртқа мекен болған даңқты даланың шежіресі оның рухани өмірін айшықтайтын мәдениетінің дамуымен баяндалатыны сөзсіз.

Қазақ өнерінің үзілмес ұйытқысы, сарқылмас қоры саналатын Батыс Қазақстан облысындағы Бөрлі ауданының мәдениеті де өзіндік ерекшеліктерге бай өлке болса, сол өнердің бірегейі – әсемдік әлеміндегі би өнері.

Би - халықтың жүрек қалауымен ұштасқан, көңіл төрінен орын алар биік өнер, ең нәзік те сезімтал сала.

Би өнері адамның жоғарғы сезімдерін ояту, эстетикалық, ұнамдылық тәрбие беру үшін қоғамда қолдауға ие. Сондықтан бұл өнердің қадір-қасиетін бағалай білуіміз қажет.

Би әлемінде үлгілі «Назерке» би ансамблі айшықты орын алған.

Өнерпаздың талабын ұштап, өнер айдынында қанат қағуына жол ашқан педагог-психолог, балетмейстер әрі ансамбльдің көркемдік жетекшісі Мұқанғалиева Айнұр Хамитқызы 1996 жылыалғаш қазақ және шығыс би үйірмесін қалыптастырып, кейіннен «Назерке» би ансамблі атауы берілді.

Бөлісу: 

Ғұмыр-дария

Ғұмыр-дария

Сәрсенбай атаны сағындық...

 

Өмірде ерекше бір адамдар болады. Олар да біз сияқты өмір баспалдақтарынан өтеді. Бірақ өмірдің әр белесі олар үшін ізденіс, толысу, түлеуге ұласып, уақыт өте ол адам өзгелерден өресі биік, адамдығы жоғары, иманы мықты, қадірлі тұлғаға айналады. Қадірлісі, ол - біріншіден, иманына селкеу, адамдығына ақау түсірмейді, екіншіден, ұлтын ойлайды, ойлағаны сол - ұлттық құндылықтарды ұрпақ бойына сіңіруге күш салады, елі үшін тер төгеді. Ол адам ортамызда елеусіз жүреді. Бірақ онымен кездескен адам онымен қол алысқан сәтте-ақ өз бойына жылы нұрдың құйылғанын, оның әр сөзі арқылы жүрегіне ізгіліктің ұшқыны түскенін аңғара бермейді. Білетіні - көңілі көтеріліп, ол адамның қасынан кеткісі келмейді. Жанына соншама жайлы бір жылылықтың қасында тұра бергісі келеді...

Міне, осындай тұлғалардың бірі – Сәрсенбай Әшенов болыпты. Мен ол кісіні көрмедім. Бірақ ол туралы әңгімелеген адамдардың сөзінен, бет-құбылысынан оның дәл осындай адам болғанын ұққандаймын.

Бөлісу: 

Мәдениет

Мәдениет

Атыраудан асқақтаған ән мен жыр

 

Нұрмұхан Жантөрин атындағы Атырау облыстық филармониясына – 50 жыл

 

Адам алдымен рухани байлығы өтелмей оның еңбекке, өмірге деген құштарлығы артпайды. Міне, осындай қажеттілікке орай елімізде елуінші жылдардан бастап, әдебиет пен өнер, оның кеңінен дамуына ерекше көңіл бөлінді. Ал алпысыншы жылдардың екінші жартысында бұрынғы мәдениет басқармалары жандарындағы жекелеген өнерпаздардан құрылған концерт бригадалары енді облыстық филармонияларға беріліп, халыққа мәдени қызмет көрсететін басыбайлы мекеме ашылды. Оның құрамында халықтық өнердің біраз түрі қамтылды. Бүгінгі Нұрмұхан Жантөрин атындағы облыстық филармония сондай игі істің жемісі еді. Одан бері де тура елу жыл өтті.

Бөлісу: 

Бастама

Бастама

Құлпытас зерттеу жалғасады

 

Жақында Орал қаласында, «Жайық Пресс» ЖШС-ның мәжіліс залында Батыс Қазақстан облысы аумағындағы XVIII-ХХ ғасыр аралығындағы араб әліпбиімен жазылған құлпытастарды қорғау, кешенді зерттеу мәселесіне арналған кезекті жиын өтті.

 

Басқосуда өткен 2015 жылы БҚО әкімінің жанындағы ұлттық тарихты зерделеу мәселелері жөніндегі үйлестіру кеңесі отырысының қаулысына сәйкес аудан әкімдіктеріне жүктелген жұмыстардың орындалу барысы талқыланды. Жиынға облыстың барлық ауданынан келген жұмыс топтарының өкілдері, тарихшылар мен зерттеушілер қатысты. Айта кетейік, өткен жылдың ақпан айынан бастау алған бұл игі шара көптің қолдауына ие болды. Алғашқы өткен басқосуларда «Нұр Отан» партиясы БҚО филиалы мен «Мирас» қоғамдық кеңесінің, Батыс Қазақстан облыстық мәдениет басқармасы, «Жайық Пресс» ЖШС және «DANA kaz» тарихи танымдық журналы өңіріміздегі XVIII-ХХ ғасыр аралығындағы араб әліпбиімен жазылған құлпытастарды қорғау, кешенді зерттеу мәселесі бойынша бірлесе жұмыс істеуге уағдаласып, меморандумға қол қойған болатын. Өңір аудандарында көне қорымдар мен құлпытастарды зерттеу бойынша құрылған жұмыс топтарының көмегімен жыл ішінде бірқатар шаруа атқарылған. 

Бөлісу: 

Руханият

Руханият

 

Күллі түркі жұртына ортақ тұлға - Ясауи

 

Заңгер Абзал Құспанды «DANAkaz» журналының оқырмандары «Отбасы хрестоматиясы» - ата-бабамыздан қалған ғибрат» атты мақаладан (№1(25), 2016, авторы Айдана Хамидуллина) жақсы біледі. Ұлттық дәстүр, халықтық тәрбиенің қазынасына айналған «Отбасы хрестоматиясы» сериясы, осы сериямен жарық көрген «Әлдиден эпосқа дейін», «Салт-дәстүр сөйлейді», «Сияр Шәріп» кітаптары бүгінде қазақ қауымы үшін нағыз бестселлерге айналған. Абзал Құспанның қаржылай қолдауымен жарық көрген бұл туындылар қарапайым оқырманның да, маман-ғалымдардың да көңілінен шықты. Жақында Абзал Құспан Анкарадағы Қожа Ахмет Ясауи университеті ұйымдастырған «Халықаралық Қожа Ахмет Ясауи симпозиумына» арнайы шақыртумен барып қайтты. 

Бөлісу: 

Сұқбат

Сұқбат

Айбол ИСЛАМҒАЛИЕВ,

ақын,

«Көктемгі идиллия» жыр жинағының авторы:

 

«Мен – қалада туған қазақпын»

 

- Айбол, Ақ Жайыққа – өзің туған, өзің өскен мекенге қош келдің. Әңгіменің әлқисасын бала кезіңнен бастасақ...

- Балалық шағым Орал шаһарының елеусіз бір бұрышында өтті. Олай дейтін себебім, қала ішіндегі тұрмысы нашарлау аудандардың бірінде өсіп жетілгенбіз. Қандай болса да, әлі күнге дейін ол жердің маған ыстық көрінетіні анық. Қыс бойы көктайғақтан көз ашпайтын жолдары мен көктем келе қалың батпақ пен лайдың астында қалатын тар көшелерінің жаз басталысымен ойын балаларына долданып, бұрқырай жөнелетін шаңын жұтып өстік.

Ауылдағы балалықтың бөлек екенін айтып, ондай өмірдің иісін сезбеген мені аз-мұз кекеткісі келетін достарымның бар екенін де жасырмаймын. Енді не қыламын?! Уақытты артқа жылжытайын ба? Әлде әке-шешеме ренжіп, бар өкпемді жайып салайын ба?..

Жоқ, оның бәрі – болмашы нәрсе. Меніңше, біреудің біреуден артықшылығы, я кемшілігі болуы мүмкін емес. Болып жатса, ол – тәрбиеден, не Тәңір берген қасиет пен дарыннан. Әйтпесе, сол ауылдың тентектеріндей тілді де, дінді де, ділді де білемін һәм ұлттық бейнемізді айқындайтын басты құндылықтардың салмағын сеземін.

Бөлісу: 

Өлкетану олимпиадасы

АУЫЛ ТАРИХЫН АҚТАРСАҚ

 

Тайпақ жері талай текті қыранға тұғыр болған қасиетті, киелі жер. Тайпақ деген сөздің өзі, тегіс жазық деген мағынаны білдіреді. Бұл өлкенің тарихы терең, қойны қазынаға толы. Патшалы Ресей Қазақ елін отарлай бастағанда ең алдымен осы Еділ мен Жайықтың қазынасы - қызылбалығына қызыққаны шындық. Қазақ халқын Жайықтан әрі-бері өткізбеу үшін, тіпті 1000 метрден артық жақындатпау үшін Жайық өзені бойынан оншақты шақырым сайын бекініс станциялары салынып отырған. Солардың бірі біздің ауыл, кезінде патша құжаттарында Антонов форпосты деп аталған.

Патша заманында шыққан 2 томдық «Рыболовство» деген кітапта «қызылбалықтың ең жақсы ауланатын жері поселок Антоново» деп көрсетілген. Біздің ауылда тұрған казак-орыстардың қолынан екі нәрсе ғана келетін болған. Біріншісі Жайықтан қызылбалық аулап, оны Петербургтегі патша асханасына жөнелту, екіншісі бұйрық келгенде қолына қару алып барып бүлікші қазақтарды қырып келу. Жайық бойындағы казактардың қызылбалық аулауға қатты мән бергендігі соншалық көктемгі уылдырық шашу кезінде шіркеудің қоңырауын қағуға тиым салған. Яғни оларға діннен де гөрі балықтың үрікпей уылдырық шашуы маңызды болған.

Бөлісу: 

Тылсым

Тылсым

Балалар емшісі Жантуған ата

 

 

Ақжайық өңіріне аты танымал балалар емшісі болған Жантуған ата – Жантуған Нұрғалиұлының (1893-1978) ата тегі – беріш руының Жайық бөлімінен. Қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Бөкей ордасы ауданының Сайхын ауылында дүниеге келген екен.

Жасынан аруақ қонып, домбырамен емдейтін «қара бақсы» атанған. Аруақты нағашысының батасымен 17 жасында қасиет қонған көрінеді. Кеңес өкіметі алғаш орнаған жылдары бақсы боп кісі емдегені үшін қудаланып, қамауға алынады. Қамаудан қашып шығып, Атырау жағына кетіп, теңізде балықшы боп бірнеше жыл қызмет істеген. Бір күні суға құлаған орысты құтқармақ болғанда, әлгінің созған қолы жауырынына тиіп кетіп, арқасы ұстап есінен танып, суға құлайды. Теңіз түбіне батып кеткенде алдынан басқа әлем ашылғандай көрінген. Біршама уақыттан кейін есін жинап қайта шыққанда су жұтып тұншықпағанын көріп жұрт таң қалған. Осыдан соң арқасы ұстап қалатын талма ауруға ұшырап, жұмыс жасай алмай бір жылдан соң елге қайтып келеді. Соғысқа да сол себепті алынбай қалған. 

Бөлісу: 

Кемпірқосақ

Бижанов Досжан Кенжеболатұлы 1990 жылы 23 желтоқсанда БҚО Ақжайық ауданы, Көнеккеткен ауылында дүниеге келді.

Орал қаласының Құрманғазы атындағы саз колледжінің «Сәндік қолданбалы өнер және дизайн» мамандығын, М.Өтемісов атындағы БҚМУ-нің«Бейнелеу өнері және сызу» мамандығын алған.

Досжан Бижанов бүгінде БҚО, Ақжайық аудандық балалар шығармашылығы орталығының «Қолөнер» үйірмесіне жетекшілік етеді.

2013 жылы «Ел іші – өнер кеніші» атты қолөнер шеберлерінің аудандық байқауында І орын алды.

2014 жылы ауданда ұйымдастырылға жыл үздіктері байқауының «Үздік жас ұстаз» аталымының алғыс хатын алған. 2014 жылы X Ұлттық жастар Дельфий ойындарының облыстық кезеңінде «Халықтық көркем кәсіптер және қолөнер» номинациясы бойынша Гран-При, республикалық кезеңнен алтын медаль иеленіп, Ресейдің Орел қаласында өткен халықаралық X Ұлттық жастар Дельфий ойындарында дипломант атанды.

2015 жылы облыстық білім басқармасының «Құрмет» грамотасын, облыстық «Дала дарындары» байқауынан бас жүлде, республикалық «Шабыт» фестивалінде диплом, «Жыл үздігі-2015» аудандық жастар сыйлығының «Өз ісінің шебері» аталымы бойынша аудан әкімінен диплом алды.

Бөлісу: 

Құлпытас сырын ашайық!

Құлпытас кілтін ашайық!

 

ЖАНАЛЫ ҚОРЫМЫНДАҒЫ КӨНЕ ҚҰЛПЫТАСТАР

 

Атырау облысы Махамбет ауданында төре-сұлтандардың, оның ішінде Нұралы хан ұрпақтары жерленген Жаналы аталатын көне қорым бар. Қорым Жайық өзенінің сол жағалауындағы Алға ауылынан солтүстік-батысқа қарай 21 км жердегі шағын төбеде орналасқан. Қорымның уақыты ХVІІІ-ХІХ ғасырды қамтиды.

Алғаш рет 2005 жылы бұл қорымға тарих ғылымдарының докторы С.Әжіғалиев бастаған Батыс Қазақстандық кешенді этноархеологиялық экспедициясы зерттеулер жүргізген болатын. Алайда, бұл экспедициялық топ аталмыш қауымда Нұралы ханның ұрпақтары жерленгені туралы ғана жалпылама атап өтеді.

Осыған орай, 2013 жылы Атырау облысы тарихи-мәдени мұраны қорғау, қалпына келтіру және пайдалану жөніндегі мемлекеттік инспекциясының маманы, марқұм Ринат Өтеуғалиев алғаш рет ондағы құлпытастардағы төте араб жазуларын оқып, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы көпшілік назарына ұсынды. Кейін Маңғыстау мемлекеттік тарихи-мәдени қорығының басшысы Нұрлан Құлбаев та толықтыру жасап, қайта қарап шықты. 

Бөлісу: 

Редактор бағаны

Армысыз, ағайын!

Оқырман байқаған шығар, журналымыздың өткен саны әдеттегідей Алматы қаласында емес, Оралда басылды. Соған сәйкес полиграфиялық сапасы да сәл-пәл төмендегені байқалады. Алайда, бір қиындықтың бір жақсылығы бар деген ғой. Бұрын Алматы қаласында басылған журналымыздың Оралға жетуін бір апта, кейде одан да көп уақыт күтіп қалатын болсақ, бұл жолы редакция дайындаған журналдың жаңа саны сол бойында қолымызға тиеді. Тиісінше, «Қазпошта» мекемесіне де дер кезінде жеткізіліп, өздеріңіздің – журналға жазылушы оқырман қауымның қолына тезірек жететін болды. Міне, біз сол үшін қуаныштымыз.

Өздеріңіз білесіз, «DANAkaz» тарихи-танымдық журналының қатысуымен мектеп оқушылары арасында «Батыс Қазақстан облысының тарихи-мәдени, табиғи мұрасы» атты өлкетану олимпиадасы өтіп жатыр. Оның қорытындысын алдағы санда жариялайтын боламыз. Айтайын дегеніміз – олимпиадаға қатысуға тілек білдіріп, туған жерінің тарихын зерттеуге ынталы өрендеріміздің қатары көп екен. «Отан отбасынан басталады», кең байтақ Қазақстанды тану, сүю – алақандай ауылдан, туып-өскен жерден бастау алады. Туған жердің, жерлес тұлғалардың тарихына көңіл аударып, ізденісін бастаған жас өрендердің болашақта үлкен жүректі азамат болып шығуына тілекшіміз.

Қадірлі ағайын, қазақ үшін қастерлі мерейтойлар қарсаңында тағылымды да тарихи еңбектерді жариялаудан танбаймыз. Өздеріңізге арналған басылымның беделін көтеріп, оқылымын арттыратын қызықты хикая, деректі мақалаларыңыз болса, қабыл алуға әзірміз. Бір-бірімізден көз жазып қалмайық!

Бөлісу: 

Жан азығы

Жан азығы

 

Қазақ поэзиясы мен прозасындағы алыптардың ортамыздан күн санап мәңгілікке аттануы қатты алаңдатады. Әрине, олардың еңбектері ұрпағына әлі талай азық болары анық. Бірақ осылардың орнын басатын ақын-жазушы, зиялыларымыз бар ма?! «Жоқ» деп ауызды қу шөппен сүрткен жөн болмас. Бірақ, жағдайдың мәз емес екендігі анық. Мемлекет бұл саланы жүйелі қолдап, нақты жұмыстанбаса, уақыт өте «әй, қап» деп сан соғар кез де алыс емес.

Халықтың материалдық жағдайын жақсартуды мақсат етіп, рухани жағына жете мән бермеу – аурудың нақты диагнозын білмей қате емдеумен бірдей. Мәңгілік елдің іргетасын қалаушыларды бүгін тәрбиелемесек, кеш болады. Ештен кеш жақсы, қолында биліктің кілті бар бас көтергендер, мәселеге мән беріп, қолға алыңыздар.

Ақбай Баржыұлы

Бөлісу: 

Болашақ

Болашақ

Нұржан Қалдыбеков,

ҚР Ұлттық банкі БҚОФ директорының орынбасары,

«Болашақ» халықаралық шәкіртақысы иегерлері Қауымдастығының өкілі

 

«Болашақ» – келешектің кемел жолы»

 

Кез келген мемлекетте әлемдік ауқымдағы жобаны жүзеге асыру үшін мемлекет басшысы мен халықтың ерік-жігері бір арнаға тоғысуы тиіс. Сонда ғана дамудың жаңа деңгейіне қол жетеді. Қазақстанда мұндай әлемдік жоба бар ма?

«Бар!» - дейді сенімді дауыспен ҚР Ұлттық банкі БҚОФ директорының орынбасары Нұржан Қалдыбеков. – Қазақстан Президентінің «Болашақ» бағдарламасы – тарихи ауқымдағы ерекше жоба!

 

- Нұржан Серікұлы, «Болашақ» президенттік бағдарламасының құрылғанына 20 жылдан астам уақыт өтіпті. Нәтижесі қандай?

- «Болашақ» халықаралық шәкіртақысы Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 1993 жылғы 5 қарашадағы Қаулысымен бекітілді. Бағдарлама барысында бүгінге дейін 11727 шәкіртақы тағайындалды, соның ішінде 8435 шәкіртақы иегері шетелде білім алып, Отанға оралған түлектер. Болашақтықтардың 53%-ы – қоғамдық-гуманитарлық мамандықтар бойынша, 38%-ы – өнеркәсіптік-өндірістік сектор, 7%-ы – денсаулық сақтау саласының және 2%-ы – шығармашылық мамандықтар бойынша білім жетілдірген.

Бастапқыда, 1994 жылдары гуманитарлық, экономикалық мамандықтарға басымдық берілсе, он жылдан астам уақыт өткен соң техникалық мамандықтарға көбірек назар аударылды. ҚР Президенті «2004 жылға арналған ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттары» атты халыққа Жолдауында индустриалдық-инновациялық стратегияны жүзеге асыру басталғаны жөнінде жариялаған еді. Нұрсұлтан Әбішұлы жоғары технологиялық және ғылымды қажет ететін өндірістер үшін кадр даярлауды міндеттеді, ал 2005 жылы өзінің кезекті «Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында» атты Жолдауында шәкіртақы иегерлерінің санын үш мыңға дейін арттыру туралы хабарлады. 

Бөлісу: 

Меценат

Меценат

 

Шапағат шырақшысы болған Мамановтар әулеті

 

ХХ ғасыр – қазақтың ояну ғасыры. Жаңа ғасырдың 1917-1920 жылдарында қазақтың тұңғыш заманауи үкіметі құрылып, Алаш әскері жасақталып, автономияның ұлттық мемлекеттік даму бағдарламасы бекітілді. ХХ ғасыр басындағы қазақ оқығындарының құрған Алашорда үкіметі – ұлт-азаттық қозғалысы тарихындағы елеулі, маңызды оқиға. Себебі: Алаш – сол «ояну» ғасырындағы ерекше тарихи құбылыс болып саналады. Алаш қозғалысы, Алаш идеясы – ғасыр басындағы демократиялық Ресей құрамындағы қазақ елін еуропалық үлгіде дамыту мен жаңғыртуға бағытталған үлкен жоба болған. Жобаның негізін салушы Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы бастаған реформаторлар. Өткен ғасыр басында «Қараңғы қазақ көгіне, өрмелеп шығып күн болам!» деген реформаторлардың жаңашыл бағыттағы идеясын қолдап, оның жүзеге асуына материалдық (қаржылай) тұрғыдан көмектесіп, қазақ жастарының білім алуына жағдай жасаған, Алаш қозғалысына белсене араласқан ниеттестер болған. Олар – ХХ ғасыр басындағы дәулетімен ұлтына қызмет еткен қазақ байлары. Жинаған мал-мүлкімен ұлтының даму жолына қызмет еткен қазақ байларының бірегейі – Жетісудағы Маман Қалқабайұлының зәузаты. Алайда, Маман қажының ұрпақтары, «Мамания» мектебіндегі ұстаздар мен Алаш әскеріне ат берген Маманұлы Есенқұлдың көмегі, Алаш қозғалысына белсене араласқан жетісудағы азаматтардың есімдері жайында көп айтыла бермейді.

Бөлісу: 

Өлкетану

Өлкетану

 

Жетпіс палуан

 

«Dana kаz» журналының бұған дейінгі сандарының бірінде «Жеңісіне жер алған Жетпіс палуан» атты мақала жарияланған еді. Аталмыш мақалада 19 ғасырда өмір сүрген, Қалқаман тана руынан шыққан атақты Жетпіс палуан жайында жазылып, оның бүгінгі ұрпақтары немесе жерленген жерін білетін адамдар болса хабарласуын өтінген болатынбыз.

 

Осыған орай Жетпіс палуанның Сейфолла Құмарұлы есімді аталас ұрпағы редакциямызға арнайы келді. Ол Жетпіс Бақтыбайұлына байланысты өзі білетін шежірелік деректермен бөлісіп, палуанның жерленген жеріне де бастап барды. Жетпіс палуанның басына орнатылған құлпытастағы араб қарпімен жазылған мәтін оқылып, оның нақты қай жылдар аралығында өмір сүргені анықталды. Аталмыш мәліметтер «Danakаz» журналының бетінде басылды. Сейфолла Құмарұлының арқасында палуанның Орал қаласында тұратын тікелей ұрпағы Жандыр Ғаббасовпен жолығудың да сәті түсті. Жандыр Баязитұлы – атақты алаш қайраткері Ғаббас Жетпісовтың немересі болып шықты. Жандыр ағамыздың әкесі, 1925 жылы туған Баязит Ғаббасұлы көзі тірісінде өз әкесі Ғаббас Жетпісұлының Уфада қызмет атқарған ғимаратына, Сайқұдықтағы палуан Жетпіс атасының зиратына арнайы барып, аталмыш сапарын келер ұрпақ үшін бейнетаспаға түсіріп қалдырған. Ол материалдар бүгінде ұрпақтарының қолында көздің қарашығындай сақтаулы. Сейфолла Құмарұлы ата-баба тарихын түгендеуге келгенде елгезектік танытып, Жетпіс палуанның Ақтөбе облысында тұратын ұрпақтарына да хабарласты. Олардан хат арқылы қызықты дерек алдырды. Төменде Сейфолла ағамыз өзінің шыққан тегіне байланысты айтқан тарихи-шежірелік әңгімелер мен аталмыш хат мәтінін сол күйінде ұсынып отырмыз.

Бөлісу: 

Страницы